Theresienstadt

Een bezoek aan Theresienstadt

Dit is niet zomaar een verslag van een bezoek aan Theresienstadt. Het is ook een pleidooi. Een pleidooi om ten minste één maal in je leven een concentratiekamp te bezoeken, om goed te begrijpen wat er in de Tweede Wereldoorlog gebeurde.

Toen ik Tsjechië bezocht, stootte ik min of meer per ongeluk op Theresienstadt. Een bezoek aan dit kamp stond niet in de oorspronkelijke planning, ik wist zelfs niet dat het er was. En wat ik helemaal niet wist, was welk effect het bezoek op mij zou hebben.

Theresienstadt

Aan de ingang van Theresienstadt rusten honderden mensen die er de dood vonden.

Verhalen over de wereldoorlogen
We zijn allemaal opgegroeid met de verhalen van de wereldoorlogen. Op school krijgen we er les over, en iedereen zag al wel eens foto’s van de gruwelen die toen plaatsvonden. Misschien hebben je grootouders je zelfs verhalen verteld over de Tweede Wereldoorlog.

Maar voor veel mensen wordt het nooit meer dan dat: verhalen die verteld worden door leerkrachten en bejaarden. Een bezoek aan een concentratiekamp schudt je wakker. Het toont je dat het niet zo maar verhalen zijn.

Theresienstadt

Theresienstadt is een sombere plaats.

Meer dan 1600 concentratiekampen
Toen de nazi’s Europa bezetten, richtten ze kampen op. Strafkampen, werkkampen, doorstroomkampen en vernietigingskampen. Allemaal hadden ze hetzelfde doel: het onderdrukken, straffen en vernietigen van volkeren en groepen mensen die de nazi’s als minderwaardig beschouwden. Mensen die volgens de nazi’s geen plaats hadden in de maatschappij.

We kennen allemaal de meest beroemde kampen, zoals Buchenwald, Auschwitz-Birkenau en Sobibór. Misschien heb je het fort van Breendonk in ons eigen België wel eens bezocht. Deze kampen zijn gekend geworden door wat er allemaal gebeurd is, maar ook omdat sommige er van in de originele staat bewaard zijn gebleven, en opengesteld worden voor het publiek.

Het lijkt veel om te bevatten dat de nazi’s deze kampen oprichtten, maar in werkelijkheid waren er veel meer kampen verspreid over Europa. Sommige bronnen spreken over meer dan 1600 concentratiekampen. Andere bronnen tellen daar de getto’s, bordelen en aborteercentra bij en komen op een cijfer hoger dan 42.000.

Veel van deze plaatsen werden vernietigd tijdens de afloop van de Tweede Wereldoorlog, of in de jaren die volgden. Je kan mensen moeilijk kwalijk nemen dat ze deze plaatsen met de grond gelijk wilden maken. Het maakt de kampen die we hebben nog waardevoller, omdat ze de tijd overleefden als stille getuigen van wat er gebeurde.

Theresienstadt

De ingang, met het bekende arbeit macht frei boven de poort.

Een bezoek aan Theresienstadt
In de Tsjechische regio Ústí nad Labem, Bohemen, ontstond in de 18e eeuw de vestingstad Therezín of Theresienstadt. De grenzen van het centrum werden afgebakend met stervormige fortificaties. In de Tweede Wereldoorlog werd Theresienstadt ingenomen door de nazi’s. De stad werd ontruimd en veranderd in een Joods getto. In de fortificaties werden zowel een concentratiekamp als een hoofdkwartier voor de Gestapo ingericht.

Ik wist niet wat ik kon verwachten toen ik naar Theresienstadt reed. Het eerste wat ik zag, waren de indrukwekkende forten die uit de grond lijken op te rijzen. Dikke bakstenen muren met grote grachten ervoor. Bij de ingang van het fort staan een groot kruis en een grote Davidsster. In het gras liggen honderden kleine grafstenen, waaronder een deel van de slachtoffers rusten. Sommige van die grafstenen dragen namen, anderen niet meer dan een nummer. Dat aanblik was genoeg om stil te worden.

Binnen in het fort liep ik door een kleine poort met het gekende arbeit macht frei er op geschilderd. Aan weerszijden waren er barakken, die armzaliger werden hoe dieper ik het fort in ging. De plaatsen waar mensen ontvangen werden door de nazi’s, zagen er eerder administratief uit. Bureaus en medische kantoren. Dieper in het fort zag ik slaapzalen met die gekende houten slaapbritsen. Plaatsen waar mensen met tientallen tegelijk in gepropt werden. Een galg torende uit boven de binnenplaats.

In de barakken stond telkens een woordje uitleg. In het museum, ingericht in de voormalige kwartieren van de nazi’s, werd dat woordje uitleg geïllustreerd met meer grafische beelden. Getuigenissen, foto’s, muziek, verhalen. Meer dan voldoende om je een onverbloemd beeld te geven van hoe het er aan toe ging. Genoeg om het ijskoud te krijgen.

Theresienstadt

De barakken waar de gevangenen verbleven.

Tweede Wereldoorlog

De gekende britsen, waar tientallen mensen in gepropt lagen.

Honderden, duizenden keitjes
Ik voelde mij leeg toen ik mijn bezoek afrondde. Niet enkel het besef dat wat hier gebeurde zo gruwelijk was, maar ook het besef dat sommige van de dingen die hier gebeurden, gewoon nog steeds gebeuren. Dat mensen nog elke dag te maken hebben met rassenhaat en uitsluiting door politieke machten. Dat is precies waarom ik vind dat iedereen ooit eens zo’n concentratiekamp moet bezoeken. Om goed te beseffen wat mensen elkaar kunnen aandoen, en om te begrijpen in welke mate die dingen opnieuw gebeuren.

Theresienstadt

Een Davidsster waakt over de overledenen.

En toch waren het niet de gruwel, niet de foto’s die mij het meeste raakten. Wat mij het meeste raakte, was de ongelofelijke hoeveelheid aan keitjes in Theresienstadt. Ik las ooit ergens dat Joden een keitje achterlaten op de grafsteen wanneer ze een overleden geliefde bezoeken. Zo weet de wereld dat die overledene niet vergeten is.

Met dat feit in mijn gedachten, had ik wat keitjes opgeraapt om op grafstenen achter te laten. Maar toen ik daar aankwam, zag ik dat de grafstenen bedolven waren met keitjes. En daar stopte het niet. In het kamp zag ik rijen en rijen keitjes op de vensterbanken, op de schutting, op drempels. Een klein gebaar van honderden, duizenden mensen die aangeven dat de mensen die hier gestorven zijn, niet vergeten zijn.

En dat deed het ‘m. Die keitjes, die kleine signaaltjes van hoop en herdenking, raakten mij meer dan ik ooit had kunnen denken.

Keitjes op een graf.

Honderden keitjes liggen op de graven. Een symbool van herdenking en hoop. Van menselijkheid.

Omdat het 75 jaar geleden sinds de Tweede Wereldoorlog eindigde, worden de gebeurtenissen en slachtoffers overal herdacht. Eerder dit jaar bezocht ik Zuid-Limburg, dat dit jaar ook in het teken staat van 75 jaar bevrijding. Lees meer in dit artikel.
Wil je graag Tsjechië bezoeken maar weet je niet hoe er aan te beginnen? Op deze website vind je voldoende informatie om je reis te starten.

No Comments.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *